Anita van der Wagen en Jet Spanhaak, alias clownsduo Kluts & Rots, actief in de zorgsector: “Wij proberen iemands ziel te raken”
Anita van der Wagen (56) uit Stavoren en de in Joure woonachtige Jet Spanhaak (59) vormen sinds enkele jaren het clownsduo Kluts & Rots. Doe geen moeite om ze voor bijvoorbeeld een straatfestival, kinderfeest of andere festiviteit te boeken, want de twee richten zich op een andere doelgroep. “Wij zijn zogenoemde Dichterbij-Clowns, die hoofdzakelijk voor mensen met dementie of een verstandelijke beperking spelen. Ieder mens verdient aandacht, ook als je beperkt of dementerend bent. Door als clown een-op-een contact met hen te leggen kan dat warme en bijzondere momenten opleveren.”
Bij het horen van het woord clown moeten mensen vaak meteen denken aan komische, doorgaans geschminkte figuren zoals Pipo de Clown en Bassie van Bassie & Adriaan, of een vroeger vermaarde artiest als Oleg Popov. Of aan circusclowns, die de boel op humoristische wijze flink op stelten zetten. Het Friese clownsduo Kluts (Anita) & Rots (Jet) past niet in dat beeld. Zij zijn als geschoolde Dichterbij-Clowns vrijwel uitsluitend in de zorgsector actief.
“Of we vergelijkbaar zijn met CliniClowns?”, herhaalt Anita van der Wagen onze eerste vraag. “Er zijn bepaalde overeenkomsten, maar wat wij doen is toch weer heel anders. Hún clowns zijn uitbundig, geven voorstellingen en werken vooral in ziekenhuizen. Wat ook een verschil is, dat een Dichterbij-Clown vrijwel nooit woorden gebruikt, maar alleen maar klanken en soms niet bestaande woorden uitkraamt.”
“We spelen puur op improvisatie”
“We zijn er voor iedereen - van jong tot oud - die afleiding verdient”, vertelt Anita. “Dit kunnen bijvoorbeeld ziekenhuispatiënten zijn; een langdurige zieke thuis; mensen met een geestelijke of lichamelijke beperking; mensen die een dagverblijf bezoeken, of ouderen in een huis dat psychogeriatrische zorg biedt. Tot dusver spelen Jet en ik vooral voor mensen met dementie of een verstandelijke beperking. Door als clown een-op-een contact met hen te leggen, kan dat warme en bijzondere momenten opleveren. Wij proberen iemands ziel te raken en als dat lukt, zorgt dat soms voor blijdschap, een traan of een andere emotionele uiting. Een kleine glimlach op een gezicht geeft ons al veel voldoening.”
Jet Spanhaak knikt bevestigend. “Anita en ik gaan altijd blanco een voorstelling in. We komen met geluid binnen om mensen op onze aanwezigheid te attenderen en starten dan met een standaardlied. We sluiten later ook weer met een lied af. Verder hebben we van tevoren niks ingestudeerd en spelen we altijd puur op improvisatie. Enkele attributen die we gebruiken zijn onder andere een knuffel en een rammelaar. We gebruiken zo weinig mogelijk woorden en doen alles met beweging en voorwerpen die we ter plekke tegenkomen.”
Niet op het podium
Jet: “Aan podiumoptredens, waarbij de aanwezigen vanaf een stoel in de zaal toekijken, doen we niet. Onze focus ligt op het een-op-een contact met de persoon tegenover je. Dan maakt het niet meer uit hoe die mens erbij zit; hij of zij weet zich gezien door de clown. Zo proberen Anita en ik, apart van elkaar, met wisselende personen contact te leggen. Dat kan in een gezamenlijke ruimte, een kamer of op de gang zijn; het maakt ons niet uit.”
Anita haakt hierop in: “Ik kan dan zó in het spel in het moment met zo’n persoon opgaan, dat ik de wereld om mij heen helemaal vergeet. We dringen ons niet op aan de mensen. Zij zijn de hoofdpersonen die de grenzen van het spel bepalen. Dit maakt de Dichterbij-Clown voor hen veilig en vertrouwd. Bij sommige personen voel je meteen aan dat zij graag afstand van je willen bewaren en daar houd je dan rekening mee door ze met rust te laten. Sommige dementerenden worden boos wanneer ik hen als clown benader. Daar speelde ik onlangs spontaan op in door ook ‘boos’ te worden en dat ontaardde uiteindelijk in een gezamenlijk dansje. Zo maak je toch weer iets los. Een ander persoon kan verdrietig in een hoekje zitten en die benader je weer op een andere manier.”
Foto: Jelly Mellema
“Confronterend en ook therapeutisch”
Anita van der Wagen werkt in het dagelijkse leven als tandartsassistente in Koudum, Jet Spanhaak is actief in het patiëntenvervoer binnen het Medisch Centrum Leeuwarden en doet daarnaast de administratie van de trappenmakerij van haar man. Ze kenden elkaar niet, totdat beiden in 2019 de opleiding tot Dichterbij-Clown deden. “Er ontstond meteen een klik tussen ons. Dat heeft ertoe geleid dat we vier jaar geleden samen het duo Kluts & Rots zijn gaan vormen”, vertelt Anita.
Je zou misschien verwachten dat beide vrouwen in hun jeugd al een bepaalde fascinatie voor clowns hadden, maar dat blijkt niet het geval te zijn. Jet: “Ik had er tot voor kort helemaal niets mee, totdat ik een nicht van mij als Dichterbij-Clown in actie zag bij verstandelijk gehandicapten. Daarvan raakte ik onder de indruk en het deed me besluiten om de opleiding daartoe te volgen.” Ook Anita had nooit veel op met clowns. “Ik vond clowns maar eng”, bekent ze. Om even te kunnen ontsnappen aan de hectiek van het alledaagse leven ging Anita een aantal jaren geleden op zoek naar een uitlaatklep. Een stadsgenoot attendeerde haar op een improvisatiecursus. “Dat heb ik een korte tijd gedaan en dat vond ik erg leuk. In die cursus zat ook een workshop clownerie. Toen ik een clownsneus mocht opzetten, werd ik ineens emotioneel. ‘Dít is het’, dacht ik toen meteen. Het heeft toen nog jaren geduurd voor ik eindelijk de stap durfde te zetten naar een clownsopleiding die bij mij paste en dat was de Dichterbij Clown-opleiding van Madeleine de Vletter ( zie kader - red.). In die opleiding is er veel aandacht voor hoe jij als persoon bent, met je eigen ontwikkeling en ervaringen. Dat is soms heel confronterend en werkt in zekere zin ook therapeutisch.”
Jet vult aan: “Door jezelf goed te kennen, kun je beter omgaan met de emoties en gevoelens van de ander en op clowneske wijze onbevangen inspelen op de emoties van je kwetsbare medemens. Daarbij kan de rode neus het ontwapenende middel zijn om dichterbij mensen te komen en de realiteit een nieuwe, vrolijke invulling te geven.”
Foto: Jelly Mellema
Naamsbekendheid
Er zijn momenteel zo’n 25 Dichtbij-Clowns bij de gelijknamige landelijke stichting aangesloten. De meeste daarvan opereren in Midden-Nederland, waar ook Madeleine de Vletter, de grondlegger van de Dichtbij-Clowns, woont. Anita: “In het Noorden zijn Jet en ik vrijwel de enige Dichtbij-Clowns. Hier is men nog niet zo bekend met ons specialisme en daarom krijgen we tot nu toe relatief weinig aanvragen binnen uit Fryslân, Groningen en Drenthe. We spelen tot dusver daarom veel buiten de provincie, maar hopen onze naamsbekendheid de komende tijd te vergroten en straks ook meer in de eigen regio boekingen te kunnen binnenhalen.”
Jet speelde als Rots ook al eens voor kinderen in een asielzoekerscentrum. “Daar kreeg ik positieve respons op. Deze kinderen hebben al veel meegemaakt in hun jonge leven en werden weer blij van de Dichterbij-Clown. Maar eerlijk gezegd ligt het spelen in de zorg mij beter. Aanvragen voor kinderfeesten wijzen we af, want we zijn nu eenmaal geen entertainers. Het gaat ons om zielsverbintenis met mensen te maken en hen daarna weer los te laten. Wij willen dat ieder persoon wordt gezien.”
Anita vindt het woord clown eigenlijk de lading niet goed dekken. “Je zou ons beter ontmoetings- of verbindingskunstenaar kunnen noemen”, stelt ze. Beiden zeggen dat het Dichterbij-Clown zijn hen veel energie geeft. “We spelen nooit op de automatische piloot. Je moet puur jezelf blijven en geen façade opvoeren. Daar prikken mensen zo doorheen. Met name dementerenden; dan ben je gelijk de aandacht en verbinding kwijt. Er zit echt een groot verschil tussen leuk zijn en leuk doen.”
Foto: Jelly Mellema
Opleiding tot Dichterbij-Clown: Een mens komt tot zijn recht in het contact met een ander mens. Vanuit deze visie is in 2008 door grondlegger Madeleine de Vletter uit Kamperveen de stichting Dichterbij-Clown opgericht. De Dichterbij-Clowns zijn geschoolde en gekwalificeerde clowns, gespecialiseerd in het aangaan van een warme een-op-een verbinding met onder anderen dementerenden en mensen met een beperking. Na het doorlopen van de basis clownsscholing van minimaal zes maanden kun je een of meer ‘verdiepingen’ doen en je specialiseren in spel voor een doelgroep van jouw keuze, waaronder het werk van de Dichterbij-Clown. Dat duurt ongeveer drie maanden. Wanneer je daarbij voldoende contactvaardigheden, spelcreativiteit en clowneske vermogens ontwikkelt en dit zelfstandig kunt uitvoeren, ontvang je een certificaat als contactclown. Ieder jaar verzorgt het opleidingscentrum een evaluatie voor de Dichterbij-Clowns. Daar wisselt men onderling ervaringen uit en krijgen mensen adviezen voor de verdere ontwikkeling van hun professionaliteit. Zie ook www.dichterbij-clown.nl en www.kluts-rots.nl.
