Face to Face Sjoukje Tijssen: “Het mooie Friese ambacht van tegels beschilderen mag niet verloren gaan”

Sjoukje Tijssen is nu 66 jaar. Tijd voor rustiger vaarwater. Maar ze wil niet rusten voor ze het stokje van het plateelschilderen heeft overgedragen. Kortgezegd: ze zoekt een opvolger voor haar tegelatelier FRIEStile. Het liefst iemand van 20, 30, nou vooruit, maximaal 45 jaar oud, die ze opleidt en die vervolgens haar atelier overneemt. Geen grote overnamekosten of zo, je betaalt alleen wat voor de oven en de voorraad. Denk nu niet: ‘Het zal wel een kwijnend bedrijf zijn’, want het is verre van dat. Het loopt als een tierelier. Met opdrachten uit binnen- en buitenland voor beschilderde tegels voor keukens en badkamers. Uit Duitsland ook. Maar ook bijvoorbeeld van de KLM. Die opende een lijndienst op Boston, de Amerikaanse stad, van waaruit blauwe kreeften gevangen worden. Of ze binnen een week vijf tegeltableaus kon maken om de feestelijke opening een Nederlandse draai te geven. Dat soort werk.

Code: 33

Hoog tijd om kennis te maken met Sjoukje Tijssen en haar tegelatelier. Stap in de wereld van de ambachtelijk beschilderde tegels. Hou je vast, daar gaan we, van schots naar schots. Sjoukje steekt van wal:

“Ik kom uit Dronrijp. Heit had daar een transportbedrijf. Op m’n 18e haalde ik mijn groot rijbewijs en viel ik in op ritten. Als vaste baan werkte ik in een supermarkt, waar ik iedereen kende. Maar na twee jaar had ik het wel gezien en zag ik een advertentie van Tichelaar, de aardewerkfabriek in Makkum. Ze zochten plateelschilders voor het beschilderen van tegels en aardewerk. Dat leek me leuk. Ik ben gaan solliciteren en werd aangenomen. We hebben het over de jaren tachtig. Alleen al op de afdeling voor het tegels beschilderen werkten toen vijftien à twintig man.

Maar na twee jaar had ik het wel gezien en zag ik een advertentie van Tichelaar, de aardewerkfabriek in Makkum. 

Hoe dat gaat? Je beschildert tegels van dertien bij dertien centimeter. Die tegels zijn één keer gebakken en daarna geglazuurd. Daarop breng je met een sjabloon een afbeelding aan. Zo’n sjabloon heet in het Fries een ‘spûns’. Met een speld zijn daar gaatjes ingeprikt die de grote lijnen van de afbeelding volgen. Die spûns leg je op de geglazuurde tegel en daar ga je dan met een katoenen zakje dat gevuld is met fijngestampte houtskool overheen. Zo breng je de contouren van de afbeelding over op de tegel. Vervolgens beschilder je die. Daarna worden de tegels nog een keer op 1000 °C gebakken en komen die mooie kleuren tevoorschijn. Het verschil met Delft is dat ze daar meteen op de ongeglazuurde ondergrond schilderen, terwijl wij eerst glazuren en dan pas beschilderen. Trouwens, wat je nu in Delft ziet is voor een groot deel gewoon gedrukt in China.

Nou goed, in Makkum heb ik stapels met molentjes weggewerkt. Elke dag kreeg je een target. Ik werkte snel. Aan het eind van de dag had ik meestal een half uur over. Iedere schilder heeft een eigen code die correspondeert met zijn of haar naam. Die code zet je op de achterkant van de tegel. Mijn code was 33.”

Wilde harentijd

“Ik was negentien, dus na een tijdje had ik wel genoeg van die molentjes. Een collega stelde voor om bij zo’n Rijncruiseschip te solliciteren. Dat leek me wel wat. Dus wij naar dat bedrijf. Werden we aangenomen. We monsterden aan en deden alles op het schip. Achter de bar, bedden opmaken, ontbijt, diner, noem maar op. Leuke pleisterplaatsen onderweg. Wilde harentijd. Maar goed, toen heb ik wel al mijn horecapapieren gehaald. Nadat ik de Rijn tig keer op en neer gevaren was, ben ik gaan werken in horecagelegenheden op Texel, Vlieland en in Eernewoude. In de zomer hard werken, in de winter steeds meer horecapapieren halen. Ik woonde afwisselend op de eilanden en weer in Dronrijp.”

Touringcar

“Op een dag kwam ik tijdens het schaatsen iemand van Tichelaar tegen. Die zei ‘joh, we zoeken weer mensen, is dat niet iets voor jou?’. Zo ben ik weer bij Tichelaar terechtgekomen. Dat schilderen beviel me goed, maar na een jaar ben ik voor de liefde naar Amsterdam verhuisd. Daar werd ik vrachtwagenchauffeur bij Van Gend & Loos. Na een paar jaar ben ik overgestapt op het personenvervoer. Met een touringcar reed ik meerdaagse ritten naar Parijs. Prachtig werk – mensen zijn leuker dan dozen – maar ik ging er wel aan kapot. Zulke onregelmatige werktijden. Dus na drie jaar was het tijd voor iets nieuws. Ben ik hoofdconciërge geworden bij een Amsterdamse ROC-scholengemeenschap met acht vestigingen.”

Dat schilderen beviel me goed, maar na een jaar ben ik voor de liefde naar Amsterdam verhuisd.

Eigen baas

“Intussen wilden mijn vriendin en ik zwanger worden. Eerst was zij aan de beurt. Ze beviel van een zoon. Daarna was ik aan de beurt. Ik beviel ook van een zoon. Daarna zijn we naar Franeker verhuisd. Daar zijn onze beide zonen opgegroeid. Onze relatie liep op de klippen. In Franeker heb ik mijn huidige liefde ontmoet en daar ben ik nu al vele jaren gelukkig mee. Ondertussen had ik ook mijn oude ambacht weer opgepakt bij tegelbedrijven in Oosterbierum en later in Menaldum. Rond mijn vijftigste ben ik voor mijzelf begonnen. Eerst op de Godsacker in Franeker, later in Dronrijp en nu alweer negen jaar in Kimswerd. Het bedrijf loopt goed. De laatste jaren echt als een tierelier. Ik werk met zo’n twintig wederverkopers: keukenbouwers en tegelbedrijven. Als zij klanten over de vloer krijgen die een persoonlijk tintje willen geven aan hun keuken of badkamer verwijzen ze door naar mij. Ik werk ook voor bedrijven zoals de KLM die op zoek zijn naar ambachtelijke relatiegeschenken. Heb ook klanten in Duitsland. Duitsers zijn gek op tegels.”

300 jaar traditie

“Maar ik werk nog het meest in opdracht van particulieren. Ik heb een webshop, sta op beurzen en heb in allerlei bladen gestaan zoals FrieslandPost en Landleven. Uit het hele land krijg ik mensen hier in Kimswerd. Ze willen hun eigen verhaal kwijt in de tegels. Zoals laatst een man, die zijn vader op een sjees met een paard ervoor wilde vereeuwigen. Dat persoonlijke vind ik mooi. Ik voel me rijk dat ik dit werk mag doen. Als je bedenkt dat ze dat 300 jaar geleden op exact dezelfde manier deden. Het is een eer om in de lijn van die traditie te werken.

Het best verkoopt het kippenmotief. Daar heb ik al honderden tegels mee beschilderd. Als je de spûns eenmaal hebt, kun je ‘m eindeloos herbruiken. Wat ik zelf het mooist vind? Dat zijn de grote klassiekers; vazen met uitbundige boeketten, dat soort werk.”

Sjoukje Tijssen - Fotografie Jelly Mellema

Toekomst

“Ik vind het heel jammer dat Tichelaar is opgehouden met de tegels en het aardewerk. Het mooie Friese ambacht van tegels beschilderen mag niet verloren gaan. Het hoort bij Fryslân. Het mooie is, er zit gewoon toekomst in. Ik heb genoeg opdrachten. Maar goed, ik ben nu 66, ik wil het wat rustiger aan gaan doen. Daarom zoek ik iemand die mijn atelier wil overnemen. Wat ik straks zelf ga doen? Ik blijf cursussen geven en ga me inzetten voor het Fries. Want ik vind dat we trots moeten zijn op onze taal, onze cultuur en onze ambachten.”

Iets voor jou?
Sjoukje Tijssen zoekt iemand die haar bloeiende tegelatelier in Kimswerd wil overnemen. “Het gaat mij erom dat dit mooie ambacht doorgegeven wordt. Ik leid je op en daarna kun je alles van mij overnemen. Nou ja, je betaalt voor de oven en de voorraad. Daar komen we wel uit.”

Wat jij moet kunnen?
Je bent klantgericht en dienstbaar. Hebt zakelijk inzicht en gevoel voor het ambachtelijke proces. Je kunt omgaan met sociale media, weet hoe je foto’s bewerkt en een webshop beheert. Kunt ideeën van klanten beoordelen en hebt gevoel voor marketing en presentatie. Je bent Fries. Een beetje kennis van de geschiedenis is ook wel handig. Meer informatie? Ga naar FRIEStile.nl en stuur een mailtje

Beeld: Jelly Mellema
Tekst: Piebe Piebenga